Chủ động ngừa bệnh quai bị

Bệnh quai bị lây như thế nào?

Bệnh quai bị (còn được gọi là bệnh viêm tuyến nước miếng mang tai do virut quai bị) do virut có tên khoa học là Mumpsvirus thuộc họ Paramyxoviridae gây ra. Đây là một bệnh truyền nhiễm cấp tính hay gặp ở lứa tuổi học đường. Nguồn bệnh là những người đang mắc quai bị cấp tính. Bệnh lây trực tiếp bằng đường hô hấp, cốt tử do xúc tiếp với các giọt nước bọt, hoặc các giọt chất tiết mũi họng của người bệnh bị văng ra khi người bệnh ho hoặc chảy mũi. Người mắc quai bị có thể lây lan cho người khác 1 tuần trước khi sưng tuyến mang tai và kéo dài 2 tuần sau khi sưng tuyến mang tai. thời kì lây mạnh nhất vào khoảng 2 ngày trước khi viêm tuyến mang tai. Bệnh thường xảy ra ở thanh, thiếu niên sinh hoạt tập thể và lây lan nhanh, dịch bệnh dễ xuất hiện ở những nơi tập trung đông đúc như dài, ký túc xá...

Virut quai bị thường gây bệnh với các tuyến ngoại tiết và tâm thần. biểu lộ lâm sàng phổ biến nhất là viêm tuyến nước miếng mang tai không hóa mủ (sốt và sưng, đau một hoặc nhiều tuyến nước miếng). Ngoài ra các tuyến nước bọt khác (viêm ở tuyến nước bọt dưới lưỡi hoặc tuyến dưới hàm), dịch hoàn, tụy và hệ tâm thần trung ương cũng có thể bị tổn thương.

Bệnh quai bị do virut gây viêm tuyến nước bọt mang tai.

nhận mặt các thể bệnh quai bị

Bệnh quai bị gồm nhiều thể thường được phân loại theo vị trí thương tổn, gồm các thể sau: thể viêm tuyến nước miếng (tuyến mang tai, dưới hàm, dưới lưỡi); thể viêm dịch hoàn; thể viêm tụy; thể tâm thần (viêm màng não, viêm não); thể kết hợp (viêm tuyến nước bọt mang tai phối hợp với viêm tinh hoàn, hoặc viêm tuyến nước miếng mang tai với viêm màng não)...

Viêm tuyến nước bọt mang tai: là thể tiêu biểu hay gặp nhất, chiếm 70% các thể có khu trú rõ. thời kì nung bệnh làng nhàng từ 18-21 ngày. phát khởi bệnh người bệnh sẽ bị sốt 38-39 ^o C, đau đầu, đau mỏi toàn thân, ăn ngủ kém. Giai đoạn toàn phát: sau sốt 24- 48 giờ sẽ xuất hiện viêm tuyến mang tai. Lúc đầu sưng một bên, sau 1-2 ngày sưng tiếp bên kia (thường sưng cả hai bên, ít gặp sưng chỉ một bên). Hai bên sưng thường không đối xứng (bên sưng to, bên sưng nhỏ). Da vùng má bị sưng căng, bóng, không đỏ, ấn không lõm, sờ nóng, đau, nước miếng ít, quánh. thời đoạn lui bệnh: Người bệnh thường hết sốt sau 3-4 ngày, tuyến nước bọt mang tai hết sưng trong vòng 8-10 ngày, hạch sưng kéo dài hơn tuyến một tẹo. phần đông bệnh tự khỏi trong vòng 10 ngày (nếu không có biến chứng). Tuyến nước bọt không bao giờ hóa mủ (trừ khi bội nhiễm vi khuẩn) và cũng không bao giờ bị teo.

Viêm dịch hoàn: là thể thường gặp thứ hai sau viêm tuyến nước miếng mang tai. Hay gặp ở nam giới đang tuổi dậy thì hoặc đã trưởng thành (khoảng 10-30% trường hợp mắc bệnh quai bị). Viêm dịch hoàn thường bị một bên, ít gặp cả hai bên. Khi bị cả hai bên thì cũng sưng cách nhau 2-3 ngày, thường xuất hiện sau viêm tuyến nước bọt và khi các triệu chứng viêm tuyến nước bọt đã dịu đi. Thường vào ngày thứ 5 đến thứ 10 của bệnh thấy sốt xuất hiện trở lại hoặc sốt tăng lên. Có thể buồn nôn, nôn. tinh hoàn đau, nhất là khi đi lại và to gấp 2-3 lần thường nhật, sờ thấy chắc, da bìu có thể nề, căng đỏ. Trong những trường hợp nặng có thể kèm thêm viêm thừng tinh, viêm mào tinh hoàn và tràn dịch màng dịch hoàn. Thường hết sốt sau 3-5 ngày. tinh hoàn giảm sưng từ từ, có thể 3-4 tuần sau dịch hoàn mới hết sưng đau (với thể nặng) và dịch thuật đà nẵng không bao giờ có mủ.

phần đông người mắc bệnh quai bị đều lo ngại là khi mắc quai bị ở thể viêm tinh hoàn thì dịch hoàn có bị teo hay không? Điều này phải đợi khoảng 2 tháng sau mới biết chắc (tỷ lệ teo tinh hoàn khoảng 0,5%), chứng vô tinh trùng rất hiếm. Chức năng nội tiết thường không bị ảnh hưởng. Trường hợp rất hiếm nếu bị teo dịch hoàn có thể gây các tình trạng như: chậm lớn, không có tinh trùng, vô cơ hiếm muộn. Tuy nhiên nếu teo một dịch hoàn sẽ không có ảnh hưởng gì, bên lành sẽ hoạt động bù trừ, khi bị teo cả hai bên hoặc ở người chỉ có một tinh hoàn thì tỷ lệ bị ảnh hưởng hoạt động sinh dục và vô sinh cũng thấp.

Ngoài hai thể trên, bệnh quai bị có thể gặp thể viêm buồng trứng, viêm màng não, viêm não, viêm cơ tim, tuy nhiên ít gặp trên lâm sàng.

Biện pháp phòng ngừa bệnh quai bị

Nhìn chung, quai bị là bệnh lành tính, Đa số các trường hợp đều tự hồi phục không có biến chứng. Tuy nhiên, vẫn có một số ít trường hợp có những biến chứng như: đàn bà có thai bị quai bị có thể bị sẩy thai, đẻ non (nhất là ở tuổi đầu của thai kỳ), ở nam giới tuổi trưởng thành nếu viêm tinh hoàn nặng cả hai bên có thể dẫn đến vô sinh.

Để phòng bệnh, cần phát hiện sớm bệnh nhân tại cộng đồng, cách ly và điều trị kịp thời. Không cho bệnh nhân tới trường, nơi làm việc hay những nơi công cộng trong vòng 7-9 ngày kể từ khi phát bệnh. Có thể cách ly điều trị tại nhà theo hướng dẫn của bác sĩ đối với các trường hợp bệnh nhẹ. Bệnh nhân cần được hạn chế xúc tiếp, thẳng tắp đeo khẩu trang, cần ngơi nghỉ tại chỗ, hạn chế vận động.

Biện pháp phòng ngừa có hiệu quả nhất để phòng bệnh quai bị là tiêm vắc-xin phòng bệnh quai bị, bắt đầu từ 12 tháng tuổi trở lên, để cơ thể miễn dịch với bệnh quai bị trong một thời kì dài hoặc có thể suốt đời. Trường hợp những người đã tiếp xúc với bệnh nhân mắc quai bị mà chưa tiêm vắc-xin phòng quai bị thì cần phải tiêm ngay để có thể bảo vệ bản thân tránh truyền nhiễm. Lưu ý cần tiêm vắc-xin phòng quai bị không quá 72 giờ sau khi tiếp xúc với người mắc bệnh.

Thực hiện vệ sinh cá nhân, thẳng tắp súc họng bằng dung dịch khử khuẩn hoặc nước muối loãng, đặc biệt để ý cho nhóm trẻ thơ nhỏ tuổi. Thực hiện vệ sinh môi trường sống, làm thông thoáng nhà ở, tận dụng ánh sáng ác.

Hơn 80% trường hợp mắc quai bị xảy ra ở trẻ con dưới 15 tuổi, thường gặp nhất là trẻ từ 6-10 tuổi. Người lớn cũng có thể bị mắc bệnh nếu không tiêm ngừa phòng bệnh trước đó. Trẻ dưới 2 tuổi và người già rất hiếm bị bệnh. Sau khi mắc bệnh, bệnh nhân có miễn nhiễm bền vững tồn tại rất nhiều năm, có thể tái phát, nhưng rất hiếm. miễn nhiễm mẹ truyền cho con tồn tại khoảng 1 năm.

BS. Trung Nam