Thách thức với ASEAN khi đàm phán COC cùng Trung Quốc

Tàu hải cảnh Trung Quốc hoạt động trên Biển Đông hồi năm 2014. Ảnh: Reuters .

Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị hôm 31/7 tuyên bố tại Hội nghị ngoại trưởng ASEAN ở Thái Lan rằng Bộ lề luật xử sự trên Biển Đông (COC) "một mực" sẽ đạt được đồng thuận trước hạn vận ba năm tới. Phát biểu được ông Vương đưa ra sau khi ASEAN và Trung Quốc thực hiện Vòng rà soát trước nhất dự thảo COC.

Tuy nhiên, giới phân tích Dịch tiếng Campuchia tại Sóc Trăng cho rằng tuyên bố của Ngoại trưởng Vương Nghị chỉ là một cố gắng của Trung Quốc nhằm tạo một "bầu không khí giả tạo" về sự khiên chế và hiệp tác ở Biển Đông khi họp với ASEAN. Việc thực hiện Vòng soát trước nhất dự thảo COC cũng không phải là điều gì lớn lao, nếu xét đến tiến trình trao đổi văn kiện này.

COC là giao hội những lệ luật, quy định và trách nhiệm hay cách hành xử ăn nhập của các cá nhân chủ nghĩa, tổ chức và bên có liên can đến Biển Đông. COC được nêu ra từ thập niên 1990, bắt đầu được ASEAN và Trung Quốc bàn thảo từ năm 2002, trong bối cảnh bít tất tay liên quan đến tranh chấp cương vực trên Biển Đông gia tăng.

Nhưng suốt nhiều năm, quá trình thương lượng COC liên tục bị trì hoãn, bất chấp cố gắng của các thành viên ASEAN, cốt là do dị biệt giữa Trung Quốc và các nước trong khu vực trong cách trông về COC.

Với Trung Quốc, COC chỉ có thể là một phương tiện không mang tính buộc ràng về pháp lý, được sử dụng để cải thiện lòng tin khu vực hơn là giải quyết các tranh chấp cương vực. Trong khi đó, các thành viên ASEAN lại kỳ vọng COC là một văn kiện mang tính buộc ràng pháp lý, góp phần hăng hái vào giải quyết dị đồng về chủ quyền bờ cõi trên Biển Đông, theo Zhang Mingliang, chuyên gia về Đông Nam Á tại Đại học Tế Nam, Quảng Châu.

Đến năm 2013, trong một ráng nhằm xoa dịu căng thẳng với các nước ASEAN trên Biển Đông, Trung Quốc nhất trí bắt đầu quá trình tham vấn chính thức về COC.

Trong một hội nghị hồi tháng 5/2017 tại Quý Châu, sau gần 4 năm thương lượng, các quan chức cấp cao ASEAN và Trung Quốc mới hoàn tất dự thảo khung của COC, nhưng không ban bố chi tiết. Bộ Ngoại giao Trung Quốc nói việc giữ kín chi tiết của dự thảo khung nhằm "ngăn sự can thiệp từ bên ngoài".

Tại Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN lần thứ 51 (AMM 51) ở Singapore đầu tháng 8/2018, ASEAN và Trung Quốc đã đạt được dự thảo văn bản đơn nhất về COC. Đây được coi là một tiến triển ở Biển Đông, hướng tới thương lượng bản chất COC có hiệu lực và ràng buộc về pháp lý, giúp ngăn chặn tranh chấp leo thang. Trung Quốc hy vọng việc thương thảo COC sẽ kết thúc vào năm 2021.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng con đường để dẫn tới một bộ luật lệ ứng xử đáp ứng được kỳ vọng của tuốt luốt các bên ở Biển Đông vẫn còn rất gai góc.

Thách thức đầu tiên mà ASEAN phải đối mặt trong quá trình thương thảo COC là đưa ra một quan điểm thống nhất về vấn đề Biển Đông, trong khi Trung Quốc nhiều khả năng sẽ không chịu nhượng bộ đối với vấn đề tranh chấp lãnh thổ ở khu vực này, vốn được Bắc Kinh coi là "ích lợi quốc gia then chốt".

Một thách thức nữa mà ASEAN và Trung Quốc phải đối mặt trong quá trình thương lượng COC chính là hiệu lực pháp lý của văn kiện. Ngoại trưởng Singapore Vivian Balakrishnan hồi năm 2017 nhấn mạnh câu hỏi về tính ràng buộc pháp lý của COC sẽ là một vấn đề chủ chốt trong quá trình thương thuyết giữa ASEAN và Trung Quốc.

"Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) đã không phải một văn kiện buộc ràng pháp lý, thế nên khi chúng tôi tiến tới COC, nó phải có thêm hiệu ứng pháp lý đáng kể", ông nhấn mạnh.

Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị (ngoài cùng bên trái) bàn luận văn kiện dự thảo khung COC với Tổng thư ký ASEAN Lê Lương Minh (thứ hai từ phải sang) tại Manila, Philippines, năm 2017. Ảnh: AFP .

Aaron Rabena, nhà nghiên cứu tại Hội đồng Quan hệ Quốc tế Philippines, cho rằng trong lúc chờ COC ra đời, các bên có 4 cách để củng cố văn kiện có ý nghĩa quan yếu này.

trước nhất, phạm vi vận dụng của COC nhất định phải bao gồm quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa (thuộc chủ quyền của Việt Nam) và bãi cạn Scarborough, bởi đây là những khu vực chứng kiến căng thẳng trên biển ngày càng gay gắt.

Thứ hai, COC cần phải có quy định rõ đối với các đảo nhân tạo mà Trung Quốc đã bồi đắp trái phép tại quần đảo Trường Sa của Việt Nam. Các điều khoản cấm nên mở mang đối với cả hành động đơn phương điều động giàn khoan dầu và khai thác năng lượng, tránh tiếng nói cừu địch trong cảnh báo vô tuyến để tiếp cận tàu bay nước ngoài, không miễn thứ đối với hành vi đánh bắt cá trái phép và không dùng tàu quân sự bắt ngư gia vi phạm pháp luật. Bên cạnh đó, cần làm rõ khái niệm "quân sự hóa" bởi một số công cụ và thiết bị, chả hạn trạm quan trắc thời tiết, có chức năng kép.

Thứ ba, vì Trung Quốc luôn kết tội Mỹ là bên gây bất ổn ở Biển Đông và họ chỉ thuần tuý đáp trả những hành động "khiêu khích" quân sự của Mỹ, việc thêm Mỹ vào như một bên liên hệ trong COC cũng nên được cân nhắc. Nếu Mỹ tham gia, các cường quốc khác cũng có thể cân nhắc nhập.

rốt cục, để COC có tính buộc ràng về mặt pháp lý, nó cần có điều khoản quy định về các biện pháp trị một quốc gia phải chịu khi vi phạm hoặc chối từ tuân thủ.

"Với ASEAN, COC có vai trò quan trọng trong việc thể hiện năng lực thể chế và tính trọng tâm. Với Trung Quốc, đây là cơ hội để lấy lại uy tín sau những hành vi cải tạo, quân sự hóa đảo nhân tạo. Nhưng nếu COC không phát huy hiệu lực, cả uy tín của ASEAN lẫn Trung Quốc trong việc xử lý các vấn đề an ninh khu vực sẽ bị xói mòn nghiêm trọng", Rabena lưu ý.

Vũ Hoàng (Theo SCMP )